Đau thần kinh tọa là một trong những chứng đau rễ thắt lưng (L5) và rễ cùng (S1) lan theo hướng đi của dây thần kinh hông. Đau là triệu chứng nổi bật, có thể đau từ mông nhưng thường gặp đau lưng lan xuống mông, đau lan theo đường đi của hai dây thần kinh hông.
Đau thường xảy ra sau khi gắng sức, khi bệnh nhân nâng vác vật nặng thấy đau nhói ở lưng phải ngừng làm việc. Sau đó vẫn tiếp tục đau tuy đi lại và vận động nhẹ nhàng vẫn được, nhưng hôm sau hoặc ít tuần lễ sau đau lan truyền xuống theo đường đi của dây thần kinh.
Trong y học cổ truyền, đau thần kinh tọa thuộc phạm vi chứng tý còn gọi là tọa điển phong, tọa cốt phong...
Nguyên nhân do phong, hàn, thấp xâm nhập hoặc do can thận âm hư lâu ngày chính khí suy giảm, cân cơ bị yếu, ngoại tà xâm phạm. Tùy thể bệnh mà phép điều trị khác nhau.
Thể phong, hàn, thấp: Đau ngang thắt lưng lan xuống mông và bàn chân, đi lại, vận động đau, lạnh đau tăng, trong người sợ lạnh, da lạnh, rêu lưỡi trắng, mạch phù.
Pháp điều trị: Khu phong, tán hàn, hành khí, hoạt huyết.
Bài thuốc: Can khương thương truật linh phụ thang gia giảm:
Can khương 4g, thương truật 8g, bạch linh 12g, cam thảo 4g, đương quy 12g, xuyên khung 8g, bạch chỉ 12g, phụ tử chế 4g. Sắc uống ngày một thang.
Thể thấp nhiệt: Đau buốt từ mông xuống gót chân, có điểm đau, đau nhức như kim châm, có sốt, rêu lưỡi vàng, mạch sác.
Pháp điều trị: Thanh nhiệt, trừ thấp, hành khí, hoạt huyết.
Bài thuốc: Ý dĩ nhân thang + nhị diệu thang gia giảm:
Khương hoạt 8g, độc hoạt 8g, phòng phong 8g, ý dĩ 12g, đương quy 12g, cam thảo 4g, ngưu tất 12g, thương truật 8g, hoàng bá 8g. Sắc uống ngày một thang.
Thể huyết ứ: Đau từ mông đến gót chân, đau dữ dội ở một điểm, đột ngột lan xuống hai chân
Pháp điều trị: Tán ứ, hành khí, hoạt huyết.
Bài thuốc: Tứ vật đào hồng gia giảm:
Sinh địa 12g, xích thược 8g, xuyên khung 8g, đương quy 12g, đào nhân 8g, hồng hoa 4g. Sắc uống ngày một thang.
Thể can thận âm hư: Đau âm ỉ ngang thắt lưng lan xuống mông, chân, lưng đau nhiều, hoa mắt chóng mặt, người mệt mỏi, ăn ngủ kém, mạch trầm nhược.
Pháp điều trị: Khu phong, trừ thấp, bổ can thận, kiện tỳ, thông kinh lạc.
Bài thuốc: Độc hoạt tang ký sinh gia giảm:
Độc hoạt 8g, phòng phong 8g, tang ký sinh 12g, tế tân 4g, tần giao 12g, quế chi 4g, sinh địa 8g, bạch thược 12g, xuyên khung 8g, đương quy 12g, đẳng sâm 12g, phục linh 12g, cam thảo 4g, ngưu tất 12g, đỗ trọng 10g. Sắc uống ngày một thang.
Tập luyện phục hồi sinh lý cột sống và chi bị bệnh:
Phương pháp 5 điểm như sau: người bệnh nằm ngửa trên giường, dùng 5 điểm tỳ xuống mặt giường là đầu, hai khuỷu tay và hai gót chân, ưỡn cong lưng lên khỏi mặt giường. Mỗi ngày tập 1-2 lần, nâng, mỗi lần nâng hạ khoảng 50 đến 100 cái trong khoảng 15-30 phút.
Phương pháp 3 điểm: Khi tập bài 5 điểm đã quen, khối cơ lưng khỏe hơn, nên sử dụng 3 điểm: đầu và hai gót chân làm điểm tỳ và tập như trên.
Phương pháp tập xà đơn: người bệnh cần tạo một chỗ bám chắc chắn như xà đơn. Đu người và kéo xà ra sau gáy, lưng ưỡn cong. Tùy điều kiện và sức khỏe để điều chỉnh thời gian và cường độ tập phù hợp.
Một vài động tác khác như: đi thụt lùi ở đường phẳng và khiêu vũ có thể giúp tăng cường sức khối cơ cạnh sống, giảm chèn ép rễ thần kinh và phục hồi chức năng cột sống.
Cần lưu ý là người bệnh không nên bơi lội để tránh nhiễm lạnh, ẩm, ảnh hưởng xấu đến việc chữa trị.
4. Dùng thuốc: tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh mà có các bài thuốc phù hợp như sau:
- Đau thần kinh tọa do sang chấn với các triệu chứng đau ngang thắt lưng, lan xuống mông hoặc sau đùi, xuống phía sau hoặc trước ngoài cẳng chân. Nên dùng bài thuốc gồm
tô mộc 12 g,
huyết giác 12 g,
nghệ củ 8 g,
ngải cứu 12 g,
lá móng tay 12 g,
ngưu tất 12 g,
sắc uống ngày 1 thang trong 7-10 ngày. Bài thuốc nhằm hoạt huyết, tiêu ứ và giảm đau.
- Đau thần kinh tọa do lạnh: ngoài các triệu chứng đau như trên, bệnh còn đau tăng khi bị ẩm, lạnh, nếu được chườm ấm sẽ thấy dễ chịu. Nên cùng bài thuốc nam:
rễ lá lốt 12 g,
ráy sơn thục 12 g,
cẩu tích 16 g,
quế chi 8 g,
ngải cứu 8 g,
vỏ quýt 8 g,
rễ cỏ xước 12 g,
rễ cây kiến cò 8 g;
sắc uống ngày 1 thang. Phương pháp này giúp khu phong tán hàn, hành khí hoạt huyết.
Nếu ở thể mạn tính (kết hợp các nguyên nhân phong, hàn, thấp) nên dùng bài Độc hoạt tang ký sinh có tác dụng khu phong tán hàn, trừ thấp, bổ can thận và thông kinh hoạt lạc. Bài thuốc gồm
độc hoạt 4 g,
tang ký sinh 4 g,
tế tân 2 g,
tần giao 4 g,
phòng phong 4 g,
ngưu tất 4 g,
quế tâm 2 g,
đỗ trọng 8 g,
đảng sâm 8 g,
phục linh 8 g,
cam thảo 2 g,
sinh địa 12 g,
bạch thược 8 g,
xuyên khung 4 g,
đương quy 8 g.
Sắc uống ngày 1 thang, dùng từ 20 đến 50 thang. Lưu ý là uống liên tục 10 thang và nghỉ vài ngày trước khi tiếp tục.
Ngoài ra, đau thần kinh tọa còn có thể được điều trị bằng cách kết hợp Đông - Tây y như các thuốc giảm đau, chống viêm, vitamin (B1, B6, B12), thủy châm vào huyệt...
