1. Nêu được các đặc điểm phát triển của y học trong xã hội nguyên thuỷ.
2. Nêu được các đặc điểm phát triển của y học trong xã hội chiếm hữu nô lệ.
Từ xưa đến nay, các nhà nghiên cứu khoa học hay văn học đều nhận thấy rằng muốn hiểu thấu một môn, một khoa nào đó trong khoa học tự nhiên hay khoa học xã hội đều phải hiểu rõ môn, khoa đó đã phát triển như thế nào, đã trãi qua những giai đoạn gì mới đến được một trình độ nhất định, trong một giai đoạn, một hoàn cảnh nhất định.
Aguste Comte, người sáng lập ra lý thuyết về hệ thống Thực nghiệm chủ nghĩa (Positivisme) đã nói:
“ Người ta bắt đầu có thể biết rõ về một khoa học nào chỉ một khi đã nắm được lịch sử phát triển của khoa học đó.”
Ngành y học không phải là một môn khoa học thuần túy; y học vừa là một nghệ thuật, vừa có tính chất khoa học.
- Đối với trí tuệ: Y học là một môn khoa học, phải có lý luận, có thực tiễn.
- Đối với xã hội: Ap dụng lý luận y học là y tế . Y tế và y học liên hệ hữu cơ với nhau.
Trước những hiểu biết ngày càng đầy đủ và toàn diện về khoa học và y học - y tế, người ta lại càng thấy học Lịch sử y học thật rất cần thiết cho người hành nghề y, mang lại nhiều hứng thú , gây hăng say và khiêm tốn học tập, tìm tòi trong thế hệ trẻ.
Lịch sử y học chính là lịch sử con người, đó là cả một quá trình con người chống lại bệnh tật và quá trình con người đấu tranh giai cấp để dần dần có được một cuộc sống dễ dàng, vui tươi, khỏe mạnh, hạnh phúc hơn.
Nghiên cứu và học tập Lịch sử y học mang lại cho chúng ta một số điểm rất quan trọng và cần thiết cho con người nói chung, và riêng cho một người thầy thuốc đúng tiêu chuẩn, để hiểu được một số điểm cơ bản và vô cùng cần thiết.
Trước hết, có học Lịch sử y học mới nắm được một số điểm cơ bản trong khoa học, và nhất là trong y học : Đó là tính chất tương đối, thật sự tương đối của những hiểu biết của con người, nhất là về bệnh tật.
Dựa trên những tài liệu kỹ thuật và những tư liệu xã hội mới càng làm nổi bật lên một tính chất chung, cơ bản nhất là tính chất liên tục, chuyển tiếp, kế thừa của tư tưởng con người.
Có học Lịch sử y học mới càng rõ con đường tiến lên để hiểu biết, con đường đi của hiểu biết không phải là dễ dàng, trái lại, thật sự vô cùng khó khăn, đầy gian khổ.
Hiểu được quá trình khó khăn, gian khổ của người làm công tác khoa học và thấm nhuần được một đức tính cơ bản của con người làm khoa học kỹ thuật đó là khiêm tốn, biết tôn trọng những suy nghĩ và ý kiến của người khác, và càng thấy bản thân của sự hiểu biết thật rất có hạn, phải làm thế nào để bản thân hiểu biết được và làm cho mọi người có thể hiểu được, biết được như một người có văn hóa phải hiểu biết.
Do đó, lại càng thấy rõ sự đoàn kết liên quan giữa con người, từ thế hệ này đến thế hệ kia, từ nền văn minh này với nền văn minh kia.
Không có một kiến thức nào là riêng lẽ, tất cả đều do lao động và sáng tạo của con người, của các thời đại, các dân tộc, các xứ sở, nó đã trở thành một sự liên kết thật thiêng liêng không ngừng, qua không gian và thời gian.
Hiểu sâu sắc được sự liên kết gắn bó đó, mỗi người thầy thuốc mới rõ, khi vào nghề, đã nhận được bao nhiêu, chịu ơn truyền lại của bao nhiêu người, bao nhiêu thế hệ, bao nhiêu giống nòi, một công ơn rất sâu nặng về khoa học kỹ thuật.
Từ đó bản thân mỗi người thầy thuốc xác định cho mình bổn phận, nhiệm vụ để xứng đáng với những công ơn mình đã nhận được.
II. Y HỌC TRONG XÃ HỘI NGUYÊN THỦY.
( 3.000.000 năm đến 4.000 năm trước công nguyên)
1. Sự xuất hiện của con người và sự ra đời của y học
1.1. Sự xuất hiện của con người
Phát hiện xương hóa thạch của người vượn Đông Phi cho thấy loài người xuất hiện trên trái đất cách ngày nay khoảng trên 3.000.000 năm là điều chắc chắn. Theo phát hiện khoa học ở Đông Phi, lao động sáng tạo ra chính con người và xã hội loài người.
1.2. Sự ra đời của y học
Người ta đã tìm thấy những mầm mống, dấu vết của hoạt động y học qua các công cụ khai quật nơi cư trú và mai táng của người nguyên thủy, tranh vẽ, điêu khắc, đồ dùng trong hang động, mộ cỗ, ngôn ngữ, truyện cổ tích...Chính sản xuất, sự lao động của người nguyên thủy làm cho nền kinh tế nguyên thủy phát triển, từ đấy tạo điều kiện cho sự phát triển của các hoạt động y học, chứ không phải do thần thánh, trời phật, một đấng thần linh, thượng đế nào ban cho.
Lịch sử y học bắt đầu cùng một lúc với lịch sử phát sinh ra bệnh tật và lịch sử người thầy thuốc điều trị. Vào khoảng 17.000 năm trước công nguyên, người ta tìm ra được một hình vẽ người phù thủy chữa bệnh trong hang 3 anh em ở trên núi Pyreneés ở Pháp. Như vậy lịch sử y học băt đầu cùng một lúc với lịch sử phát sinh ra bệnh, tức vào thời kỳ người hiện đại xuất hiện, có thể vào khỏang 17.000 năm trưóc công nguyên, cũng trong thời đại đồ đá cũ hậu kỳ (40.000 năm - 12.000 năm trước công nguyên).
2. Các hoạt động y học trong xã hội nguyên thủy
2.1. Con người thời tiền sử dám thử phẫu thuật nguy hiểm
Đục mổ xương sọ, chủ yếu làm bớt đau, để ma quỷ ra khỏi đầu, chứ không phải giải quyết vết thương ở trong sọ, vì không có vết thương nào cả. ( Đây là sự kết hợp giữa tôn giáo với y thuật)
2.2. Về vệ sinh phòng bệnh
Hành động vệ sinh phòng bệnh ra đời rất sớm, tuy còn thô sơ, giúp cho người nguyên thủy chống đỡ với thiên nhiên như lấy lá để che mình, che đầu chống nắng mưa, lấy vỏ cây, da thú để làm chăn, kê sàn cao để chống ẩm ướt...
Đặc biệt khi người nguyên thủy tìm ra được lửa, giúp cho con người sưởi ấm, chống ẩm thấp, biết ăn chín...
2.3. Săn sóc bà mẹ và trẻ em
Đỡ đẻ và săn sóc trẻ em là những hoạt động y học lâu đời do người phụ nữ lao động, tích lũy kinh nghiệm trong nuôi con và truyền từ đời này sang đời khác.
2.4. Về chữa bệnh
Trong hoạt động lao động để sinh tồn, con người nguyên thủy dần dần nhận thấy cỏ cây, hoa quả có những thứ chữa được bệnh nào đó.
Người nguyên thủy coi nguyên nhân gây nên bệnh tật là những hiện tượng thực tế trong thiên nhiên như cây, đá, súc vật và họ chữa bệnh bằng những thứ có trong thiên nhiên như cây, cỏ.... Đấy là quan niệm y học thô sơ của người nguyên thủy.
III. Y HỌC TRONG XÃ HỘI CHIẾM HỮU NÔ LỆ
( Thế giới cổ đại : 4000 năm trước công nguyên - 500 năm sau công nguyên)
Thời gian này xuất hiện trên trái đất 3 nhóm quốc gia:
- Nhóm quốc gia cổ đại Trung Đông: Lưỡng hà, Ai Cập.
- Nhóm quốc gia cổ đại Viễn Đông: Ân Độ, Trung Quốc.
- Nhóm quốc gia cổ đại Phương Tây: Hy Lạp và La Mã.
1. Y học trong các quốc gia cổ đại phương đông ( Trung đông và Viễn Đông).
1.1. Y học cổ vùng Lưỡng hà ( Lưu vực sông Tigre và Euphrate)
3000 năm trước công nguyên, những người Sumérien viết trên đất thô, đúc thành khuôn nổi lên những chữ hình búa, nói lên cả một tổ chức các thầy thuốc với một trình độ nghiệp vụ rất cao, để lại cả các loại dao phẫu thuật. Họ cho gan là cơ quan điều hòa quan trọng nhất, tim là trung tâm của trí tuệ, tai là trung tâm của nghị lực, mộng là tại máu, máu đổi mới bởi tiêu thụ thức ăn. 2000 năm trước công nguyên người Sumérien tan biến mất. Kế tục người Sumérien là người Babylone.
Thời kỳ này có nhiều tài liệu về y học hơn là y học Sumérien. Có một bộ luật Hammourabi có quy định các điều về y tế như thầy thuốc được trả 10 đồng bạc nếu chữa được một con mắt khỏi nhọt cho chủ nô, 2 đồng cho nô lệ, 5 đồng nếu chữa được khỏi bệnh xương hay phủ tạng, nếu gây chết người hoặc mất mắt sau khi mổ thì bị trừng phạt bằng cách cắt cụt 2 tay. Thời kỳ này còn biết:
- Ruồi là vật truyền một số bệnh.
- Bệnh đau răng và thuốc chữa răng.
- Các thứ thuốc mỡ, rượu, dầu, mật ong, sữa.
- Thuốc chữa bệnh khác: tỏi, hạt cải, mướp đắng, lưu huỳnh, cà độc dược.
- Dạng thuốc có: sắc, cao, bột
* Hérodote: Sử gia Hy Lạp 484- 420 trước công nguyên có ghi rằng ở Babylone, sự hiểu biết của người dân về bệnh tật khá phổ biến, người bệnh được nằm một chỗ ở giữa chợ, phố, nơi công cộng để cho mọi người qua lại thăm hỏi và khuyên bảo theo kinh nghiệm cá nhân hoặc kinh nghiệm gia đình của họ về cách chữa bệnh.
Thời kỳ này vai trò của người thầy thuốc mang tính cách một giáo sĩ rất rõ nét, còn phẩu thuật viên chiếm một địa vị thấp hơn. Bệnh tật được xem là hậu quả của một tội lỗi, của sự giận dữ của các thần linh hoặc kết quả của một sự ám ảnh do quỷ quái.
1.2. Y học thời cổ Ai cập
Nền văn minh Ai Cập là một trong ba nền văn minh lớn nhất thời cổ.
Thời kỳ này y học cũng mang tính chất tôn giáo. Trước khi chữa người bệnh thường có tế lễ, sau đó đấm bóp cơ thể, hoặc cho uống thuốc gây nôn mửa. Thời kỳ này một người kiêm nhiệm vừa làm giáo sĩ và thầy thuốc ( sau vài thế kỷ mới tách). Người Ai Cập cho rằng người bị bệnh hay bị chết là do có một ma lực hung ác làm cho con người ốm và chết.
Nhưng dần dần y học tà thuật được thay bằng y học chân chính hơn vì có tác dụng của các thuốc chữa bệnh.
Thầy thuốc Ai Cập đã biết dùng các loại thuốc như thuốc phiện, muối đồng, dầu thầu dầu.
Đặc điểm của y học cổ Ai Cập:
- Tổ chức thành các chuyên khoa: Mắt, răng, đầu.
- Có thầy thuốc chữa những bệnh không nhìn thấy ( bệnh nội khoa).
- Chấn thương học được phát triển sớm ( do tai nạn trong lao động xây dựng, chiến tranh...)
- Ngoại khoa còn đơn sơ ( tài liệu của Ebers có tả lâm sàng các khối u, tài liệu Edwin Smith có nêu cách điều trị các vết thương, vết bỏng, nắn xương, sai khớp).
- Kỹ thuật ướp xác tốt.
- Có trường Y ở Sais ( hạ lưu sông Nil) 525 năm trước công nguyên.
- Chữa bệnh bằng các loại thuốc nước, viên, mỡ, bột, mướp đắng, hoa hòe, gan bò, chất sắt, rễ lựu tẩy giun, bơm vào âm đạo axid lactic để tránh thai, chữa mắt bằng sulfat đồng, cầm máu bằng sắt nung đỏ.
- Chữa bệnh bằng vật lý trị liệu ( thể dục, xoa bóp...)
- Vệ sinh và tổ chức y tế để phòng bệnh đã đạt được một trình độ khá cao. Những quy tắc về vệ sinh đã được áp dụng nghiêm ngặt từ việc tắm giặt, cắt tóc đến việc cấm ăn thịt súc vật có vật lạ bám vào, tẩy giun có định kỳ cả đối với người khỏe. Có những thầy thuốc chuyên làm việc kiểm tra để đảm bảo nhân lực trong các công trình xây dựng và những cuộc hành quân: có thể là một nền y học lao động và y học xã hội đã hình thành.
1.3. Y học cổ Ân Độ
Những hiểu biết về y học Ân Độ khá hạn chế thời kỳ này. Những tài liệu xưa nhất tìm thấy trong bộ kinh Rig Veda ( 1500 trước công nguyên) và bộ kinh Yajur Veda ( 700 năm trước công nguyên). Bộ kinh Rig Veda đề cập nhiều về triết lý và khoa học tự nhiên hơn là y học. Bộ kinh Yajur Veda đã tả một hệ thống tuần hòan máu, bệnh dịch hạch do chuột, muỗi đốt gây ra sốt rét, bệnh lao có ho, sốt, khạc ra máu, kể 700 tên thảo mộc chữa bệnh, công thức xông, xoa, nắn, bóp.
Thời kỳ này có SUSRATA là phẫu thuật viên nổi tiếng đã tả 100 loại dụng cụ thủ thuật thường dùng, thủ thuật mổ tử cung lấy thai, mổ sỏi bàng quang. Ngoại khoa được phát triển với trình độ khá cao: tạo hình mũi ( thời kỳ này phụ nữ ngoại tình sẽ bị cắt mũi).
Giải phẩu còn nghèo nàn do tôn giáo cấm mọi tiếp xúc với xác chết. SUSRATA có nói đến cơ thể gồm có 300 xương, 90 gân, 500 cơ.
Người Ân Độ giỏi về mổ mắt, mũi, môi, tai, họng, biết dùng thuốc giảm đau, thuốc ngủ khi mổ xẻ. Họ đã nói đến dùng cả ám thị, hít thuốc mê khi mổ xẻ, vệ sinh vô trùng trong phẫu thuật: phẫu thuật viên phải cắt tóc ngắn, móng tay ngắn và áo quần trắng thật sạch sẽ.
Y học cổ Ân Độ chú ý triệu chứng học như triệu chứng sốt. Nếm nước tiểu để tìm bệnh đái đường.
Người Ân Độ cũng rất chú ý đến vệ sinh. Luật Manu rất nghiêm ngặt về tắm rửa, tẩy uế. Một cuộc khai quật khảo cổ ở Tây Bắc Ân cho thấy những thành phố cổ 2000 năm trước công nguyên có hệ thống dẫn nước trong thành phố, mỗi gia đình có nhà tắm riêng, có cả bể tắm lớn.
Về thuốc men, Y học cổ Ân Độ đã dùng đến chỉ gai, phụ tử, bả đậu, thuốc phiện, thạch lựu. Bản kinh Susrata đã kê 760 loại thuốc. Họ còn dùng các loại thuốc gây nôn, tẩy và bột gây hắt hơi, trích máu, giác, dùng các loại cao.
Thời kỳ Vệ đà, 1500 - 800 năm trước công nguyên, bệnh tật được coi là do thần thánh phân phát và được chữa bằng bùa phép, thần chú.
Thời kỳ Bà La môn, 800 năm trước công nguyên và 1000 năm sau công nguyên là thời kỳ rực rỡ của y học Ân Độ, y học đã xa dần ảo thuật và đi vào quan sát, miêu tả.
1.4. Y học cổ Trung Hoa
Trung Quốc là một trong những nước có nền văn minh cổ nhất thế giới. Ngay từ xưa y học đã có những thành tựu lớn.
Trong xã hội nô lệ, nền y học Trung Quốc đã có những tiến bộ:
- Châm cứu, xoa bóp ( đá nhọn dùng để châm).
- Biết bệnh ký sinh trùng đường ruột, bệnh răng lợi.
- Chú ý vệ sinh ăn ở, vệ sinh hòan cảnh.
Thời kỳ Xuân thu chiến quốc xã hội Trung Quốc có nhiều biến đổi về chính trị, kinh tế, văn hóa, tư tưởng, học thuật cũng có những tiến bộ rõ rệt. Bộ Nội kinh ra đời, phản ánh lý luận và kinh nghiệm y học thời đó, là nguồn gốc lý luận và cơ sở phát triển của y học Trung Quốc; gồm 2 phần ( Tố vãn và Linh khu), tinh thần cơ bản nói về:
- Liên quan giữa người và tự nhiên ( thiên nhân hợp nhất)
- Âm dương ngũ hành: học thuyết này là lý luận và phương pháp của các nhà y học Trung Quốc dùng để nhận thức và khái quát mọi hiện tượng sinh lý, bệnh lý của con người.
- Phủ tạng, kinh lạc: học thuyết kinh lạc có liên quan mật thiết với việc điều trị bằng châm cứu.
Nội dung của Nội kinh rất phong phú, ảnh hưởng sâu sắc đến toàn bộ nền y học Trung Quốc.
Biển Thước thời Xuân Thu được coi là người đầu tiên đã có công tổng hợp phép xem mạch và châm cứu, đề xướng cách quan sát tinh thần, da thịt, nghe tiếng thở, hỏi han người bệnh.
2. Y học thời cổ Hy lạp và La mã
Các quốc gia Hy lạp và La mã ra đời muộn hơn các quốc gia cổ đại phương Đông 20-30 thế kỷ, lịch sử cổ đại Hy Lạp và La Mã được xem là lịch sử của những xã hội chiếm hữu nô lệ điển hình.
2.1. Y học thời cổ Hy Lạp
Quan niệm về tự nhiên ở thời đại này có nhiều ảnh hưởng đến y học.
Các quan điểm về nguồn gốc sự sống:
- Thalès ( 640 - 548 trước công nguyên ) nước là khởi nguyên của mọi vật.
- Anaximandre ( 610 - 547 trước công nguyên) con người xuất phát từ loài cá, ra khỏi nước rồi lên đất liền.
- Héraclite ( 576 - 480 trước công nguyên) lửa là khởi nguyên.
- Anaximène ( 480 trước công nguyên) : không khí là nguyên tố cơ bản.
- Pythagore ( 576- 496 trước công nguyên ) coi con số là bản chất của mọi vật.
- Leucippe và Démocrite ( 499 - 404 trước công nguyên ): thế giới xuất hiện ra từ nguyên tử.
- Alémeon đã phẫu tích súc vật, mô tả các rối loạn chức năng não, xác định vai trò các màng mắt, phát hiện ống vòi ở dê cái.
Thời kỳ này giải phẫu người mới bắt đầu.
Theo huyền thoại thì ở Hy Lạp coi Appolon là vị thần sáng lập ra thuật chữa bệnh. Appolon không những làm cho thân thể được thanh sạch mà còn làm tan biến được những u ám trong tâm hồn, đem cái đẹp tới trước các thần nhân. Appolon cũng làm dịu bớt những nỗi thắc mắc trong tư tưởng con người và khiến cho tâm tính của con người trở nên hòa dịu hơn
Esculape: con của Appolon và Coronis, con gái của Phlégyas, vua xứ Thébes. Phlégyas nối ngôi vì Etéocle chết đi không có con kế tự. Trong một cuộc viễn chinh của Phlégyas tại miền Nam Hy Lạp, Coronis có đi theo cha. Nhân dịp này Coronis bỗng trở dạ sinh ra một đứa con trai, nhưng Coronis trút linh hồn trước khi trông thấy mặt đứa nhỏ. Esculape bản tính ưa quan sát và lớn lên ở giữa vùng thiên nhiên, nhận ra các giống cây có dược tính chữa được bệnh hay cứu người sống lại được.
Có truyền thuyết nói rằng một hôm Esculape tới chơi nhà một người quen đang ốm, gặp một con rắn. Esculape đưa cây gậy ra trước miệng con rắn, con rắn đớp lấy cây gậy rồi quấn quanh. Esculape đập cây gậy xuống đất thì con rắn lăn ra chết. Esculape lại thấy một con rắn khác miệng ngậm một cây cỏ leo tới dùng cây cỏ để làm cho con rắn kia sống lại được.
Esculape chợt thấu hiểu rằng trong thiên nhiên có nhiều cây cỏ có thể dùng làm thuốc được nên từ đó chuyên tâm nghiên cứu tìm tòi các loại cây cỏ trong núi để chữa bệnh. Esculape được coi như thần bản mệnh của các thầy thuốc và được thờ tự tại các vùng rừng núi ở bên những ngọn suối hay trên ngọn núi cao. Tại khắp Hy Lạp đều có đền thờ Esculape. Ông thực sự được coi là thủy tổ nghề y. Khi đi chữa bệnh Esculape thường mang theo con rắn quấn trên chiếc gậy. Người Hy lạp cổ thường coi con rắn là biểu tượng của sự khôn ngoan, có quyền lực, biết tiên tri và chữa bệnh.
Thời kỳ này các thầy thuốc thực hành dùng các phương pháp trị liệu nôi khoa, ngoại khoa, xoa bóp, tắm, vận động...
Ở giai đoạn trước Hippocrate, trong bản trường ca” Iliade” nhà thơ lớn Homère viết: “Không có một bệnh nào do ma qủy làm cả mà tất cả mỗi bệnh đều có một nguyên nhân riêng”, “ Không có thần thánh mang bệnh cho người mà chính con người truyền cho nhau”, Thiên nhiên là thầy thuốc chữa bệnh tốt”, “ Chính thiên nhiên hành động và hoàn tất nhiệm vụ của mình”, “ Nhiệm vụ của thầy thuốc là hỗ trợ cho thiên nhiên hơn là cản trở”.
Sau Esculape, có 2 trường phái y học đã hình thành:
- Trường phái KNID nặng về lý luận nên phát triển kém.
- Trường phái COS ưa quan sát, coi trọng kinh nghiệm thực tế. Từ trường phái này sinh ra Hippocrate và Galien.
* Hippocrate ( 460- 377 trước công nguyên ) sinh ở đảo Cos gần bờ biển Tiểu Á. Đó là thế kỷ của Periclès, một thiên tài lãnh đạo quốc gia, đã làm cho Hy Lạp nổi tiếng lừng lẫy. Đó là thời kỳ vàng son của nền văn minh Hy Lạp vì đã tập trung một số nhân tài kiệt xuất như Socrate, Platon, Hérodate, Theucydide...
Qua trí tuệ, dựa vào lao động và đạo đức cao cả của mình, Hippocrate là một trong những con người vĩ đại nhất, lớn tới mức khó mà phân biệt được truyền thuyết với lịch sử. Ông là môn đồ của Esculape, ông du hành khắp nơi trên đất Hy Lạp, Ai Cập, Tiểu Á, Libye...
Ông là người thầy thuốc vĩ đại thời cổ, có ảnh hưởng đến tòan bộ nền y học phương Tây, được thầy thuốc mọi thời đại tôn làm thầy. Ông viết các sách: quan điểm, lời thề, luật pháp, người thầy thuốc nghệ thuật, tính chất con người, không khí, nơi ở, nước, chế độ ăn và sức khỏe, châm ngôn, các bệnh dịch, tiên lượng, những cơn đau, y học cổ, vết thương đầu, gãy xương, sai khớp, dược học thai nhi, tính chất của xương răng, sự kiêng kỵ, các vết thương và vết loét, trĩ...Sau khi mất ông đã để lại một sự nghiệp lớn lao là trước tác “ Corpus Hippocraticum” gồm 72 cuốn.
Hippocrate là một người có lương tâm nghề nghiệp, có tư tưởng lớn, đạo đức cao cả. Lời thề Hippocrate có một nội dung rất cao đẹp, nêu lên một số tiêu chuẩn đạo đức của người thầy thuốc: Kính thầy, yêu nghề, có ý thức trách nhiệm đối với người bệnh, chỉ dẫn chu đáo, giữ lương tâm trong sạch, có quan điểm phu nữ đúng đắn, ý thức giữ gìn bí mật.
Những quan điểm và thực tiễn cơ bản của Hippocrate về y học như sau:
* Tách rời tôn giáo và y học, xây dựng y học trên cơ sở vật chất, dựa và quan sát cụ thể, tỉ mỉ những dấu hiệu của bệnh. Bệnh tật là một hiện tượng tự nhiên của cơ thể, không có ma lực huyền bí gì gây nên.
* Nguyên tắc cơ bản để chữa bệnh chủ yếu là trợ lực cho sức đề kháng tự nhiên của cơ thể, phải tránh tất cả những gì cản trở khả năng tự chữa và sức khỏe tự nhiên của bệnh nhân. Cách điều trị của Hippocrate rất thận trọng” Không được làm bất cứ điều gì một cách táo bạo. Đôi khi còn phải nghỉ ngơi hoặc chẳng làm gì hết. Như vậy tuy anh không làm được gì cho bệnh nhân, nhưng anh cũng chẳng tác hại gì họ.”
Ông đề ra thuyết môi trường, con người sống không cô lập mà dù muốn hay không vẫn phải tuân theo các quy luật tự nhiên. Vai trò của người thầy thuốc là không được đối lập tự nhiên mà phải tạo điều kiện thuận lợi cho tự nhiên, cho cơ thể chống lại bệnh tật. Việc ăn uống đã được ông nghiên cứu rất kỹ, các chế độ ăn uống được ghi rõ ràng. Ông còn là một nhà tiết chế nuôi dưỡng, nhà vệ sinh học.
* Hippocrate đã biết bệnh lao, ung thư, thiếu máu, bướu cổ, bệnh xanh lướt của phụ nữ, sỏi mật, ứ máu, động kinh, các chứng liệt, hysterie, rối loạn tâm thần, bệnh đường hô hấp, tiêu hóa, gan, lách, thận, tiết niệu, sinh dục, xương, da, tai mũi họng, dị ứng do thức ăn (gọi là bệnh đặc ứng).
* Hippocrate là một nhà phẫu thuật, đã mổ và chữa gãy xương, nắn sai khớp, chữa vết thương đầu. Dụng cụ phẫu thuật rất phong phú: dao mổ, que thăm, nạo...
* Phương pháp xem bệnh của ông là tìm hiểu tiền sử gia đình và cá nhân người bệnh, những sự việc và hòan cảnh xảy ra, quan sát kỹ trước khi kết luận. Ông đề ra phương pháp hội chẩn ( phải gọi thêm thầy thuốc khác đến khám, cùng xem bệnh để chẩn đóan được rõ ràng, không nên tập trung thầy thuốc để cãi cọ và nhạo báng nhau).
* Cơ thể người cũng như vạn vật được cấu tạo bởi 4 nguyên tố: không khí, lửa, nước, đất. Coi con người có 4 loại dịch: máu, nước mũi, mật vàng, mật đen tạo ra sức lực. Mất cân bằng tạo ra bệnh tật.
* Về dược: Dùng thuốc phiện, cà độc dược, thuốc ngủ, an thần, muối chì, muối acid, muối đồng, thuốc mỡ.
* Kiến thức giải phẫu bị hạn chế nên không phân biệt được động mạch và tĩnh mạch...vv
* Vệ sinh được coi là nguyên tắc cơ bản cho sạch sẽ cơ thể. Thể dục rất phổ biến.
Sau khi Hippocrate mất, có những người kế tục sự nghiệp của ông là 2 người con trai của ông là Thessalos và Dracon và 2 nhà triết học khác là Platon và học trò là Aristote.
Sau đó Hérophile và Erasistrate thành lập trường phái Alexandrie.
+ Hérophile ( 320 năm trước công nguyên ) được coi là cha đẻ của giải phẫu. Ông là người đầu tiên mổ xẻ, nghiên cứu cơ thể người và thú, tả rõ đại não, tiểu não, não thất, phân biệt thần kinh và cơ, chia dây thần kinh cảm giác và vận động, tả gan, tụy, tuyến nước bọt, bộ phận sinh dục, phân biệt động mạch và tĩnh mạch, nhịp đập của mạch liên quan đến nhịp đập của tim, đặt tên võng mạc của mắt.
+ Erasistrate ( 310 năm trước công nguyên ) được coi là cha đẻ của sinh lý học. Ông cho rằng mỗi cơ quan được nuôi dưỡng bởi một động mạch và một tĩnh mạch, một dây thần kinh. Ông bác bỏ thuyết 4 thể dịch của Hippocrate, cho rằng mạch máu có không khí, tả các van động mạch chủ, động mạch phổi, động mạch gan. Về y tế, ông nhấn mạnh vai trò của tiết chế dinh dưỡng, thể thao và tắm rửa.
Những người thuộc trường phái Alexandrie đã mổ tắc ruột, thóat vị nghẽn. Ammonius là người đầu tiên chữa sỏi mật, làm vụn sỏi trước để dễ lấy ra.
Nền y học Hy Lạp cuối cùng rơi vào tay những người kinh nghiệm chủ nghĩa, thiếu khoa học và y học La Mã kế truyền nền y học Hy Lạp.
Đế quốc La Mã ra đời vào khoảng thế kỷ thứ 8 trước công nguyên. Những khái niệm về khoa học, kể cả y học đều được truyền lại từ người Hy Lạp. Người La Mã quan niệm rằng là công dân La Mã thì không cần gì học, nhất là học thuốc, vì sự học bị coi như là bị mất phẩm giá, do đó trình độ y học thời La Mã xuống rất thấp.
* Asclépiade ( 128-96 trước công nguyên ) đã làm việc ở Hy Lạp trước khi tới La Mã, hành nghề giỏi và khéo, phủ nhận các chất dịch của Hippocrate. Theo ông:
- Thân thể được cấu tạo bởi những nguyên tử cách nhau bằng những lỗ nhỏ trong đó có những nguyên tử nhỏ luôn di chuyển. Bệnh là do sự rối loạn về tương quan giữa nguyên tử và sự bế tắc các lỗ nhỏ.
- Thầy thuốc phải làm chủ thiên nhiên.
- Có bệnh cấp tính và mạn tính.
- Coi trọng chữa bệnh cho người già.
- Hô hấp đưa không khí và phổi rồi vào tim và cuối cùng tới các mạch máu.
- Dùng phương pháp chữa bênh giản đơn: nước, rượu vang, xoa bóp. Chú ý chữa bệnh phòng bệnh, chữa bệnh sớm, đừng là đau thêm người đã khổ vì bệnh mà phải làm cho đỡ đau, tâm lý trị liệu, tập luyện thân thể, cưỡi ngựa, tắm, có những quy tắc vệ sinh.
* Celse ( Aulus Cornelius Celsus), ở trong các năm đầu của công nguyên, không phải là thầy thuốc, nhưng đã đóng góp rất lớn cho ngành y. Ông là một người có sự hiểu biết bách khoa: Ông viết về nông học, về chiến lược, về luật pháp, về triết học. Ông đã viết cuốn “Nghệ thuật y học”. Về nghề y ông đã có những quan điểm:
- Y học phải được xây dựng trên những căn nguyên nhìn thấy.
- Đạo đức cần có của phẫu thuật viên
Ông có làm nhiều phẫu thuật và khuyên mổ ung thư vú lúc mới bị, mắc lâu không nên mổ vì sẽ chết.
* Dioscoride ( 40-90 sau công nguyên ), là thầy thuốc trong quân đội của Néron. Ông viết cuốn “Materia Medica” gồm cách pha chế, liều lượng, hiệu lực của các thứ thuốc, tả 600 cây thuốc và dược phẩm hóa học, động vật, trong đó có thuốc phiện, an thần, làm tê. Ông là người đầu tiên dùng từ Anesthesia. Ông đã mô tả cây lô hội, dương xỉ đực.
* Galien ( sinh 131 sau công nguyên ). Cha ông, một kiến trúc sư đã theo đuổi nghề y sau một giấc mơ trong đó cụ được thấy Esculape xuất hiện.
Galien bắt đầu học nghề y từ năm 17 tuổi và nghiên cứu cả triết học. Năm 29 tuổi ông là thầy thuốc của các võ sĩ, khéo léo trong phẫu thuật. Ông được chọn làm ngự y của Hòang đế Marc Aurele. Ông mất năm 200, danh vọng chói lọi, có uy tín khắp đế quốc La Mã.
Ông là một nhà giải phẫu: mổ trên động vật, mô tả, mô tả kỹ, chia xương dẹt và dài, đặt tên mõm, mấu, phân biệt gân và cơ, mô tả động mạch và tĩnh mạch.
Ông nghiên cứu về sinh lý: dây thần kinh, cắt tủy sống ở từng đoạn khác nhau, trình bày sự vận động và cảm giác ở từng vùng khác nhau của cơ thể, được coi là người sáng lập ra y học thực nghiệm. Ông vẫn dựa và thuyết 4 thể dịch, thống trị cả châu Âu thời Trung cổ, chặn khoa học không phát triển.
Về điều trị, ông chú ý về các triệu chứng, chữa bệnh cục bộ ( khác Hippocrate coi bệnh tật gây rối loạn tòan bộ con người).
Ông mắc phải sai lầm nặng nề, tin rằng có sự ăn thông giữa 2 nửa phải và trái của tim, đã làm tê liệt thành tựu y học khá lâu, khiến Harvey đã bỏ ra biết bao công phu để làm cho sự thật được công nhận. Galien còn khẳng định tất cả quan điểm của mình là đúng cả rồi. Cho nên đã có người cho Galien là một thầy thuốc vĩ đại nhưng lại là một ông thánh tồi của y học. Galien không truyền lại được gì cho người kế thừa, không xây dựng được một trường phái gì.
Tóm lại, các quốc gia cổ đại Hy Lạp, La mã đã sáng tạo nên một nền văn hóa rực rỡ. Cùng với tóan học, vật lý học, y học cũng đã được những thành tựu xuất sắc làm cơ sở cho sự phát triển của y học phương Tây sau này.
3. Y học thời cổ Việt nam
Cách đây khỏang 4000-5000 năm, Việt Nam, bước vào thời đại đồ đồng. Người Việt sống thành từng công xã, đời sống còn đơn sơ, còn ở nhà sàn.
- Vũ trụ quan còn thô sơ với khái niệm “ Trời tròn, đất vuông”.
- Còn tồn tại cách ăn tươi, ăn sống, nướng trên lửa.
- Người chết được chôn cất gần nơi ở của người sống.
- Việc sinh đẻ: đẻ con ra lấy lá chuối lót cho nằm.
- Biết dùng nước giếng, chế biến thức ăn, ăn ghép nhiều thứ cho dễ tiêu, gói bánh chưng cho sạch sẽ và để được lâu...
- Giao lưu y học với Trung Quốc. Người Trung Quốc thường sang lấy thuốc ở Việt Nam như quả giun, vải, nhãn, ý dĩ, nấm hương, quế, tê giác, đậu khấu, cánh kiến...Một số thầy thuốc Trung Y cũng sang ta chữa bệnh như Đổng Phụng, chữa bệnh co cứng cho Sĩ Nhiếp, Lâm Thắng chữa bệnh cổ trướng cho vợ An Kiện, Thôi Vỹ chữa bướu cổ.
Y học Việt Nam và Trung quốc đã giao lưu từ thế kỷ 2 trước công nguyên.
- 18. Y HỌC TRONG XÃ HỘI TƯ BẢN CHỦ NGHĨA VÀ XÃ HỘI XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
- 17. Y HỌC TRONG XÃ HỘI PHONG KIẾN
