Giang duong y khoa

Mục tiêu

1. Trình bày được các khuyến cáo, định nghĩa và nội dung của chăm sóc sức khỏe ban đầu trẻ em.
2. Nắm được mục tiêu sức khỏe trẻ em năm 2000-2010 và tình hình sức khỏe trẻ em nước ta.
3. Nắm được bảy biện pháp thực hiện Chăm sóc sức khỏe ban đầu trẻ em.
4. Xác định vấn đề ưu tiên trong công tác Chăm sóc sức khỏe ban đầu trẻ em
5. Liệt kê được các chương trình y tế quốc gia về chăm sóc sức khỏe trẻ em.
6. Giáo dục sức khỏe tại cộng đồng và tổ chức triển khai nội dung CSSKBĐ cho trẻ em tại cơ sở.

1. Đại cương

Chiến lược chăm sóc sức khỏe ban đầu đã được Tổ chức Y tế Thế giới đề ra tại Hội Nghị Alma- Ata vào năm 1978 nhằm thực hiện mục tiêu “ Sức khỏe cho mọi người năm 2000”, nhiều quốc gia đã chấp nhận và thực hiện có kết quả. Việt Nam chúng ta cũng đã thực hiện và từng bước thành công. Trong lãnh vực nhi khoa Bộ Y Tế cũng đã vận dụng CSSKBĐ của TCYTTG vào việc chăm sóc sức khỏe trẻ em đồng thời Quỷ Nhi Đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) cũng đã đề xướng CSSKBĐ cho trẻ em.

2. Tinh thần và nội dung cơ bản của CSSKBĐ.

2.1. Định nghĩa sức khỏe của TCYTTG

“ Sức khỏe là trạng thái hoàn thoải mái về thể chất, tâm thần và xã hội, chứ không đơn thuần là không có bệnh tật “. Tuyên ngôn Alma – Ata còn nhấn mạnh sức khỏe là quyền cơ bản của con người và việc đạt được mục tiêu sức khỏe cao nhất là mục tiêu xã hội toàn cầu quan trọng nhất, đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội, của nhiều ngành chứ không phải riêng ngành Y tế.

2.2. Định nghĩa ý nghĩa và nội dung của CSSKBĐ

2.2.1. Định nghĩa của CSSKBĐ:

Theo điều VI của bản tuyên ngôn Alma – Ata: “ CSSKBĐ là những chăm sóc sức khỏe thiết yếu dựa trên những phương pháp và kỹ thuật học thực tiễn, có căn cứ khoa học và chấp nhận được về mặt xã hội, được đưa đến mọi người và gia đình trong cộng đồng một cách rộng rãi thông qua sự tham gia đầy đủ và với một chi phí mà cộng đồng và quốc gia có thể chi trả được ở mọi giai đoạn phát triển của họ trong tinh thần tự lực và tự quyết “.

2.2.2. Ý nghĩa của CSSKBĐ :

- Góp phần thực hiện công lý và công bằng xã hội bằng cách giảm đi sự chênh lệch giữa người có thể tiếp cận với cấp chăm sóc y tế thích hợp và người không thể, bằng giảm tỷ lệ tử vong và tỷ lệ bệnh tật của trẻ em và bà mẹ.

- CSSKBĐ là chăm sóc sức khỏe thiết yếu nhằm giải quyết những vấn đề sức khỏe có tính phổ biến và quan trọng của cộng đồng.

- CSSKBĐ phải dựa trên kỹ thuật thích hợp.

- Phải có sự tham gia của mỗi cá nhân, cộng đồng.

2.2.3 Mười nội dung chăm sóc SKBĐ ở Việt Nam:

- Giáo dục sức khỏe.

- Cải thiện điều kiện ăn uống dinh dưỡng.

- Cung cấp nước sạch, thanh khiết môi trường.

- Bảo vệ sức khỏe bà mẹ trẻ em và kế hoạch hóa gia đình.

- Tiêm chủng mở rộng.

- Phòng chống bệnh dịch lưu hành ở địa phương.

- Chữa bệnh và chăm sóc vết thương.

- Cung cấp thuốc thiết yếu.

- Quản lý sức khỏe.

- Củng cố mạng lưới y tế cơ sở.

3. Bối cảnh của chiến lược CSSKBĐ cho trẻ em

3.1. Tình hình sức khỏe trẻ em trên thế giới

Trong nhiều thập niên trước đây, với sự nỗ lực của các quốc gia và các tổ chức quốc tế, tình hình sức khỏe trẻ em ở các nước phát triển đã được cải thiện rõ rệt, nhưng về phương diện toàn cầu thì chưa được cải thiện bao nhiêu. Lấy ví dụ : qua điều tra tỷ lệ SDD ở trẻ em dưới 5 tuổi trên thế giới trong hai thập kỷ 1963 - 1973 và 1973 – 1983 cho thấy là 42,7% so với 42,3%, nghĩa là không thay đổi.

3.2. Tỷ lệ tử vong của trẻ em dưới 1 tuổi còn rất cao

Chung cho toàn thế giới là 6,1%, các nước công nghiệp; 0,7%, các nước đang phát triển là 6,7%, các nước kém phát triển là 10,9%. ( số liệu của TCYTTG năm 1997 )

3.3. Nguyên nhân tử vong của trẻ em dưới 5 tuổi ở các nước đang phát triển.

Hằng năm có khoảng hơn 12 triệu trẻ em dưới 5 tuổi ở các nước đang phát triển bị chết, trong đó bị chết trong giai đoạn sơ sinh khoảng 4 triệu, từ 1-11 tháng là 4.110.000 và từ 1- 5 tuổi là 4.110.000. Như vậy 2/3 số tử vong trẻ dưới 5 tuổi xảy ra trong năm đầu.

Nguyên nhân tử vong chủ yếu là SDD và các bệnh nhiễm khuẩn trong đó đứng hàng đầu là nhiễm khuẩn hô hấp cấp ( 25%), tiêu chảy 23%), uốn ván sơ sinh (5%), sốt rét ( 8%), sởi (9%).

Một số bệnh nhiễm khuẩn có thể dự phòng được bằng biện pháp tiêm chủng, tình trạng SDD sẽ được cải thiện bằng cách cho trẻ bú mẹ và thức ăn bổ sung.

4. Chiến lược CSSKBĐ cho trẻ em.

Chiến lược CSSKBĐ cho trẻ em được tổ chức UNICEF đề xướng và được OMS chấp nhận. Nội dung cơ bản của chiến lược này bao gồm 7 biện pháp ưu tiên dưới đây. Bảy biện pháp này thường được gọi tắt là GOBIFFF:

4.1. G: Giám sát tăng trưởng : bằng cách sử dụng cân và biểu đồ cân nặng để giám sát sự tăng trưởng của trẻ, phát hiện kịp thời tình trạng SDD để can thiệp sớm.

4.2. O : Cách pha ORS và bù nước.Thực hiện bù nước bằng đường uống, bằng các dung dịch muối đường ( ORS ) để chống tình trạng mất nước và điện giải khi trẻ bị ỉa chảy cấp, nhằm giảm tỷ lệ tử vong do ỉa chảy

4.3. B : Hướng dẫn nuôi con bằng sữa mẹ. Khuyến khích các bà mẹ cho con bú, nhằm góp phần làm giảm các bệnh nhiễm khuẩn và SDD.

4.4 .I : Thực hiện tiêm chủng mở rộng. Tiêm phòng các bệnh nhiễm khuẩn chủ yếu như lao, bại liệt, bạch hầu, ho gà, uốn ván và sỏi cho tất cả trẻ em dưới một tuổi.

4.5. F : Giáo dục cho bà mẹ về chăm sóc và giáo dục trẻ em..

4.6. F : Hướng dẫn dinh dưỡng cho bà mẹ trong thời kỳ mang thai và cho con bú cũng như thức ăn sam cho trẻ.

4.7. F : Tư vấn truyền thông về kế hoạch hóa gia đình.

5. Mục tiêu sức khỏe trẻ em từ nay đến năm 2020

Theo nghị quyết 37/CP ngày 20/6/1996 của chính phủ, mục tiêu sức khỏe trẻ em đến năm 2000 và 2020 là:

Tỷ lệ tử vong trẻ dưới 1 tuổi xuống 35 %₀ vào năm 2000 và 15 – 18 %₀ vào năm 2020.

Hạ thấp tỷ lệ SDD của trẻ em dưới 5 tuổi xuống 30% vào năm 2000 và 15% vào năm 2020.

Phấn đấu chiều cao trung bình của nam đạt 165cm và nữ là 155 cm vào năm 2020.

Thanh toán các rối loạn do thiếu iode vào năm 2005, tỷ lệ bướu cổ ở trẻ em 8 – 10 tuổi còn dưới 5%.

Thanh toán các bệnh bại liệt, uốn ván sơ sinh vào năm 2000.

Thanh toán cơ bản bệnh dại, sốt rét, tả, thương hàn, dịch hạch, viêm gan B, viêm não Nhật Bản vào năm 2020. Trước mắt phải khống chế tớï mức thấp nhất tỷ lệ mắc và chết các bệnh trên.

6. Tình hình sức khỏe và bệnh tật trẻ em nước ta.

Nước ta, nếu xếp theo tổng sản phẩm quốc nội ( GDP ) thì thuộc vào một trong 10 nước có thu nhập tính theo đầu người thấp nhất ( 200 USD / năm )nhưng chỉ số sức khỏe nói chung và của trẻ em nói riêng lại thuộc loại trung bình của thế giới (xếp 70 / 129 nước ).

6.1. Một số chỉ số sức khỏe và xã hội của nước ta

Theo “ Tóm tắt số liệu thống kê Y tế” năm 1999 của Bộ Y Tế

Dân số chung 77.263.000 Nam : 38.013.000 ; Nữ : 39.250.000

Tổng sản phẩm quốc nội năm 1998 là 368.692 tỷ đồng; năm 1999 là 399.492 tỷ đồng.

Tỷ lệ tiêm chủng qua các năm

Mắc chết của các bệnh có tiêm chủng

6.2. Tình hình bệnh tật

Mô hình bệnh tật của trẻ em nước ta chủ yếu là mô hình bệnh tật của nước đang phát triển, đứng hàng đầu là các bệnh nhiễm khuẩn và SDD. Trong các bệnh nhiễm khuẩn đứng hàng đầu vẫn là các bệnh NKHHCT, bệnh tiêu chảy cấp và một số bệnh dịch như sốt rét , sốt xuất huyết, thương hàn, viêm gan do virus, viêm não...

Các bệnh SDD rất nặng và nặng đã giảm rõ rệt, số trẻ SDD vừa và nhẹ còn khá cao ( 32% ), các bệnh thiếu máu dinh dưỡng còn rất cao trên dưới 60% tùy vùng, bệnh thiếu Iode còn cao. Bệnh thiếu vitamin A đã giảm rõ rệt. Bên cạnh đó một số bệnh thường gặp ở các nước phát triển như tim mạch, ung thư, tai nạn được phát hiện ngày càng nhiều.

6.3. Nguyên nhân tử vong

Theo niên giám thống kê của bộ Y tế năm 1995, có 10 nguyên nhân gây tử vong chính, xếp theo thứ tự ưu tiên là:

Bệnh lý chu sinh và thai nhi

Tai nạn, chấn thương và ngộ độc.

Bệnh nhiễm khuẩn và ký sinh trùng.

Bệnh hệ tuần hoàn.

Bệnh hệ hô hấp.

Bệnh hệ tiêu hóa.

Các hội chứng lâm sàng và xát nghiệm không xếp loại.

Khối u.

Bệnh hệ thần kinh.

Bệnh hệ tiết niệu sinh dục

Đối với trẻ em, nguyên nhân gây tử vong hàng đầu là bệnh lý trẻ sơ sinh trong đó chủ yếu là do thấp cân, đẻ non, rồi đến viêm phổi và các bệnh nhiễm khuẩn, SDD nặng.

7. Các chương trình y tế quốc gia về chăm sóc sức khỏe trẻ em và tổ chức triển khai nội dung CSSKBĐ tại cơ sở.

Việt Nam là một trong những nước tham gia đầu tiên phê chuẩn công ước về quyền trẻ em. Bộ Y tế đa có nhiều chương trình quốc gia nhằm nâng cao sức khỏe trẻ em : chương trình CDD, chương trình ARI, chương trình phòng thấp, chương trình phòng chống SDD, chương trình phòng chống thiếu vitamin A , chương trình phòng chống thiếu máu trẻ em, chương trình phòng chống bệnh bại liệt, chương trình phòng chống sốt rét, bướu cổ và thiếu iode....Và gần đây là chương trình lồng ghép xử trí trẻ ốm (IMCI), dự án về dân số và sức khỏe sinh sản.

Từ những thành quả trong thời gian qua chúng ta có thể rút ra những bài học để tổ chức triển khai tốt chăm sóc sức khỏe ban đầu:

- Phải xã hội hóa công tác bảo vệ chăm sóc sức khỏe trẻ em. Cần làm cho mọi người, mọi ngành, mọi nghề nhận thức rõ việc chăm sóc sức khỏe trẻ em là cần thiết “ Sức khỏe trẻ em hôm nay, không phải ngày mai” ( child health today, not tomorrow).

- Phải lồng ghép về mặt tổ chức, nhân lực và các chương trình sức khỏe đặc biệt có sự lãnh đạo của các cấp ủy Đảng, chính quyền và đoàn thể.

- Phải tranh thủ sự viện trợ quốc tế về mặt tài chính và kỹ thuật.

Tài liệu tham khảo

1. Bài giảng chăm sóc sức khỏe ban đầu trẻ em.

2. Bộ Y tế- Unicef quản lý CSSKBĐ tuyến y tế cơ sở – Hà Nội 1998

3. Bộ Y tế-các chính sách và giải pháp thực hiện CSSKBĐ- Hà Nội 2002

4. Bộ Y tế –Tóm tắt số liệu thống kê y tế. Hà nội 1999.