Sỏi tiết niệu (sỏi thận, sỏi niệu quản, sỏi bàng quang, sỏi niệu đạo) là loại bệnh khá phổ biến, chiếm khoảng 10% dân số. Sỏi Calci chiếm 80% trong tất cả các loại sỏi tiết niệu, bao gồm sỏi oxalat calci và phophat calci.
Trong cơ thể con người có 2 quả thận. Chức năng đầu tiên của thận là lọc máu, loại bỏ những chất độc, thải ra qua đường tiểu. Ngoài ra, thận còn có 1 số chức năng nội tiết khác như tham gia vào quá trình tạo máu và điều hoà việc chuyển hoá calci. Theo Tiến sĩ Andrew Sambell, thuộc khoa tiết niệu Trung tâm Y tế Baylor cho biết, bệnh sỏi tiết niệu thường hay gặp hơn vào mùa hè bởi vì chúng liên quan đến việc tiêu thụ nước, và nhiều người đã không uống đủ nước để bù cho lượng nước bị mất do nhiệt độ nóng hơn. Người Việt Nam có thói quen uống nước rất ít; nhiều người có thú uống nước chè đặc nên ít có cảm giác khát, muốn bổ sung nước cho cơ thể. Thêm vào đó, chế độ dinh dưỡng kém với những bữa ăn đơn điệu về thực phẩm, nặng về rau cỏ, lại nhiều muối (nhất là ở nông thôn, vùng bờ biển) cũng là tác nhân tạo sỏi trong các đài thận và niệu quản ở nhiều người.
Uống ít nước, nhịn tiểu quá lâu là những yếu tố thuận lợi dẫn đến việc tạo sỏi. Trong nước tiểu có rất nhiều tinh thể, khi nước tiểu bị cô đặc quá mức sẽ tạo thành sỏi, với kích thước nhỏ ban đầu và dần dần biến thành những sỏi lớn. Ngoài ra, nếu có hiện tượng nhiễm trùng đường tiết niệu hay có hiện tượng làm thay đổi độ pH của nước tiểu thì sẽ thúc đẩy quá trình tạo sỏi. Sỏi tiết niệu sẽ gây ra bế tắc đường tiểu, ứ nước thận làm ảnh hưởng chức năng thận, lâu ngày sẽ dẫn đến suy thận. Nhiễm trùng ở đường tiểu dưới cũng là một biến chứng thường gặp trong sỏi tiết niệu. Trầm trọng hơn sẽ gây ra viêm đài bể thận cấp có thể gây biến chứng nhiễm trùng máu dẫn tới tử vong, hoặc gây mủ thận, huỷ hoại toàn bộ chức năng thận.
Triệu chứng lâm sàng thường gặp nhất là đau âm ỉ vùng thắt lưng; đau dọc theo niệu quản lan xuống vùng hố chậu; tiểu buốt rát; tiểu đục; tiểu ra máu. Trường hợp sỏi kẹt ở niệu quản hai bên hoặc ở niệu đạo sẽ gây bí tiểu. Bệnh nhân thường đến khám khi có cơn đau dữ dội, tiểu máu nhiều với triệu chứng điển hình của “cơn đau quặn thận” và được phát hiện nhờ siêu âm hoặc chụp X-quang.
Chế độ ăn uống rất quan trọng trong vấn đề phòng ngừa sỏi tiết niệu đó là khuyên mọi người uống thật nhiều nước, khoảng trên 3 lít mỗi ngày, nếu làm việc nặng ra mồ hôi nhiều hoặc thời tiết nắng nóng cần phải uống nhiều hơn. Uống chia đều ra trong ngày để tránh việc khát nước và tạo điều kiện cho dòng nước tiểu bài tiết liên tục, không bị cô đặc. Ăn nhạt, tránh ăn nhiều muối, chế độ thực phẩm chứa calci nên đều đặn (tức lượng thức ăn chứa calci khoảng 800-1300 mg mỗi ngày) vì quá dư calci cũng có thể gây nên sỏi , ngược lại, quá thiếu calci cũng có khả năng tạo sỏi và đồng thời gây loãng xương. Bệnh nhân nên uống nhiều nước chanh, nước cam có nhiều chất citrat chống lại việc tạo sỏi. Ngoài ra cần hạn chế các loại thực phẩm dễ gây sỏi niệu như cá khô, thịt khô hoặc mắm.
Bác sỹ Phan Duy Hoàng
